ادبيات فارسي (1) – سال اول متوسطه درس نوزدهم

  درس نوزدهم
حاكم و فراشان

حاكم و فراشان
نكته ها :
سياحت نامه ي ابراهيم بيك ، اثر زين العابدين مراغه اي است. كه تاجر زاده ميهن دوست و اصلاح طلب بوده است. اين كتاب ، آئينه تمام نماي اوضاع ايران در اواخر قرن 13 هجري است كه با قلمي تند و بي پروا با زباني ساده و مؤثر نوشته شده است.
سياحت نامه ي ابراهيم بيك، در قالب يك «رمان اجتماعي» نوشته شده و موضوع كلي آن اين است كه ابراهيم بيگ (قهرمان داستان) فرزند يكي از تجار آذربايجان ساكن در مصر است كه به قصد زيارت مشهد مقدس به ايران مي آيد اوضاع نابسامان مردم و شهرهاي ايران روزگار را مشاهده مي كند. هدف نويسنده ي اين كتاب، نشان دادن پريشاني و دربه دري مردم سرگرم شدن آنان به كارهاي بيهود ، رشوه خواري، حكم رانان ، غفلت دولت ، بي قانوني و بي عدالتي و نفوذ سياست هاي استعماري است.
انتشار در سياحت نامه ي ابراهيم بيگ سهم بزرگي در بيداري مردم آن روزگار داشته است.

  خود آزمايي درس 19 :

1 – جمله ي «آن طرفش را فراشان مي دانند و چون دست هاي آنان يعني چه ؟
مأموران حكومت تو را با چوب دستي هايشان به شدت تنبيه خواهند كرد

2 – نويسنده با آوردن نام هاي «پيشخدمت ، ميرآخور، تفنگدارباشي، آبدارچي و قهوه چي» در پي هم چه اوضاعي را مي خواهد نشان بدهد؟
مشغول بودن مردم به كارهاي بيهوده

3 – اصطلاح « به روي مبارك خود نياوردن» كنايه از چيست؟ معادل امروزي آنرا بنويسيد.
اهميت ندادن، اعتنا نكردن ، معادل امروزي آن محل نگذاشتن است.

4 – پيوند «باشي» در تركي به معني « رئيس و سرپرست» است. مثل فراش باشيف سه شغل ديگر را نام ببريد كه با اين پسوند ساخته شده باشد.
آشپزباشي، حكيم باشي، عكاس باشي، رمال باشي، خياط باشي

5 – دو جمله از درس بيابيد كه در آن ها به جاي ضمير «او» از «آن» استفاده شده باشد.
الف - ......و در پشت سر آن ده بيت نفر با تيپ مي آيند. ب – به ما گفت : «.... هنگام عبور آن ، كوشش و تعظيم نمائيد» پ – آن ها ابداً به روي بزرگوار خود نياورد  

  مرغ گرفتار :

نكته :
محمدتقي بهار ( 1266 تا 1330 ش) در مشهد به دنيا آمد ونزد پدرش، محمد كاظم صبور (ملك الشعراي آستان قدس ) شعر و فنون ادب را آموخت و در نوجواني به محافل آزاديخواهان راه يافت.
بهار در دوران استبداد صفير روزنامه هاي خراسان، و نوبهار را انتشار داد. بهار در انواع شعر دست داشته اما در قصيده سرايي مهارت بيشتري از خود نشان داده است جان مايه ي شعر بهار، «آزادي و وطن» دست از اين رو، عنوان «شاعر و آزادي» برازنده اوست.  

  معاني اشعار:

بيت اول : من همچون پرنده اي اسير در قفس در زندان اسيرهستم، خواسته ي من اين نيست كه مرا از زندان آزاد كنيد. درخواست من اين است كه براي ازادي وسربلندي ايران و مردم ايران تلاش كنيد كه در اين صورت دل مرا هم شاد كرده ايد؟

بيت 2 و 3 : اي ياران آزاديخواه، آنگاه از نعمت بزر آزادي برخودارشديد از من كه براي آزادي رنجها كشيدم ، ياد كنيد.

بيت 4 : ياران آزادي خواه ، به ياد من كه اكنون در زندان گرفتارم، اگر پرنده اي را در قفس نگهداري مي كنيد، آن را آزاد كنيد.

بيت 5 : از اينكه زندگي من در راه بدست آوردن آزادي نابود شد. بيم و اندوهي ندارم، ياران من شما هم بايد بكوشيد آزاديخواهان را از ادامه راه مأيوس كنيد.

بيت 7 : بي عدالتي و تبعيض و رستم، شادابي و اميد را از ميان مي برد از عمر جوانن مي كاهد. اي كساني كه اداره كشور را در دست داريد، به خاطر خدا عدالت داشته باشيد.

بيت 8 : اگر به خاطر بي عدالتي شماف حق مظلومي پايمال و زندگي او تباه شود. امكان ندارد كه شما زندگي آرام و آسوده اي را داشته باشيد.

بيت 9 : اگر نصيب من، گوشه ي زندان شد، در عوض شما به آزادي كه نعمتي خدادادي است دست مي يابيد، شما بايد شكر گذار و حافظ اين نعمت باشيد.  

  خودآزمايي درس 19

1 – در بيت زير با كدام ادبيات درس ارتباط معنايي دارد؟
به چشم خوش ديدم در گذرگاه / كه زد بر جان موري مرغكي راه
هنوز از صيد، منقارش نپرداخت/ كه مرغ ديگر آمد كار او ساخت
خلاصه مفهوم ابيات، من اين صحنه را به چشم خود ديدم كه روزي پرنده ي كوچكي ، موري را شكار كرد هنوز آن مور را كامل نخورده بود كه پرنده ي ديگر آمد و او را صيد كرد. ابيات بالا با دو بيت زير خصوصاً بيت دوم ارتباط معنايي دارد.
آشيان من بيچاره اگر سوخت چه باك / فكر ويران شدن خانه ي صياد كنيد
گر شد از جور شما خانه موري ويران / خانه خويش محال است كه آباد كنيد

2 – يك نمونه «مراعات نظير» در شعر بيابيد.
بهترين آرايه ي مربوط به واژه هاي «بيستون، شيرين و فردها» در بيت ششم است

3 – منظور از «گنج خدا داد» در بيت پاياني چيست؟
منظور آزادي است كه موهبتي خدادادي است. اي انسان خدا تو را آزاد آفريد، پس آزاده باش.
امام حسين (ع)

4 – خسروپرويز براي از ميان برداشتن رقيب خود (فرهاد) به دروغ مرگ شيرين را به او خبرداد و باعث مرگ فرهاد شد. شاعر از اين نكته در شعر خود چه استفاده اي كرده است؟
اين كه رنجها و سختي هايي كه آزاديخواهان، از جمله بهار متحمل مي شوند، سرانجام نمي خواهد داد. كساني كه در راه كسب آزادي تلاش مي كنند را نبايد نااميد ساخت.

5 – در غزل اجتماعي به چه مسائلي پرداخته مي شود؟
آزادي، وطن ، بيزاري از ظلم .......  

  غزل اجتماعي – بياموريم (8)

قالب غزل براي بيان عواطف و احساسات انساني بكار رفته است.
در عصر مشروطه با توجه به دگرگونيها و تحولات سياسي و اجتماعي، غزل نيز تعبير كرد و شاعران آزاديخواه به جاي سخن گفتن از عشق و غزلهاي سنتي به بيان مسائل اجتماعي پرداختند.
غزل هايي كه محتواي آنها بيشتر مسائل سياسي و اجتماعي نظير آزادي، وطن و بيزاري از ظلم است . غزل اجتماعي گفته مي شود.
ملك الشعراي بهار، عارف قزويني، ميرزاده عشقي و فرخي يزدي از شاعراني هستند كه غزلهاي اجتماعي بسياري سروده اند.

آزمون فصل 7 :
1 – با ايجادانقلاب مشروطه چه تحولي در محتواي شعر نثر فارسي پديد آمد؟

2 – زبان شعر و نثر دوره مشروطه داراي چه ويژگيهايي است؟

3 – در دوره مشروطه كدام قالب هاي ادبي به تقليد از اروپائيان در ادبيات فارسي پديد آمد؟

4 – مفهوم كنايه هاي زير را بنويسيد
الف – هيچ وقت به او نگفتي، از اين جا پاشو ، آن جا نشين.
ب – به آسمان رفتم ، به زمين آمدم
ت – الهي هميشه نان سواره باشد و او پياده
ج – انگار مي كني يك كاسه آب داغ ريختند به سر من
چ – تازه سر حرف من افتاده اند.

5 – معني واژه هاي زير را بنويسيد.
مرافعه (........) ، عرض كشي (...........) عظم بطن (..........)

6- موضوع عمده ي ترانه ها و تصنيف هاي عارف قزويني چيست؟

7 – در مصراع در ناله ي مرغ اسير اين همه بحر وطن است.» منظور از مرغ اسير كيست؟ تعبير مرغ اسير چه آرايه اي محسوب مي شود؟

8 – در بيت« آن كسي را كه در اين ملك سليمان كرديم و ......» منظور آن كس كيست؟

9 – عبارات زير را با پاسخ هاي درست كامل كنيد.
سياحت نامه ابراهيم بيگ ، اثر ......استف اين كتاب ، آئينه ي تمام نماي اوضاع ايران در اواخر قرن ....است، اين كتاب در قالب .......نوشته شده و هدف نويسنده .........بوده است.

10 – مفهوم و به روي مبارك خو نياوردن چيست؟ معادل امروزي آن كدام است؟

11 – در بيت «بيستون بر سر راه ست» مبادا ز شيرين / خبري گفته و غمگين دل فرهاد كنيد ».

12 – آرايه ي زيباي به كار رفته چه نام دارد؟ .....كلمات مربوط به اين آرايه كدامند؟

13 – مور، استعاره از چه كساني است؟

14 – غزل اجتماعي از چه دوره اي در ادبيات فارسي رواج يافت؟

15 – نام دو سراينده معروف غزل اجتماعي را بنويسيد؟